Kandıra Bezi

RECEP Kö–KTÜRK Bir bahar günü Kandıra’ya  yolunuz düşŸerse İzmit-Kandıra otoyolu etrafında  masmkbez.jpgavi keten tarlalarını görebilir  özlenen mavilikleri daha  Karadeniz  sahillerine ulaşŸmadan seyredebilirsiniz. İsterseniz  yol kenarında bir tarladan birkaç keten çiçeğŸini alıp gölgede kurutabilir mavi çiçekleri, narin yeşŸil yaprakları  ile yıllarca evinizin bir köşŸesinde  saklayabilirsiniz. Elbette ketenle yapılacaklar çiçeğŸini bir köşŸede kurutup saklamaktan ibaret değŸil. Yazın serin, kışŸın sıcak tutucu özelliğŸi ve sağŸlamlığŸı için tercih edilen, deseni ve dokuma tekniğŸi ile Kandıra’ya has karakteri olan €œKandıra Bezi€nin kaynağŸı da yine keten.
€œKandıra bezi€nin öyküsü keten bitkisinin ekimi ile başŸlar. Keten, sonbaharda ya da ilkbaharda ekilen, tohumu ve lifi için yetişŸtirilen yıllık bir bitkidir. Tohumundan beziryağŸı yapılan ketenin lifi de Kandıra Bezi yapımında kullanılmaktadır. Rengi sarımtırak, beyaz ve esmer olan keten lifi, bitkinin sap ve gövdesini oluşŸturur.

Keten bitkisinde dışŸta görülen kabuk tabakasının iç kısımlarında, odunsu hücreler arasında, demetler halinde lif hücreleri vardır. Bu lif hücreleri demetleri birbirine ve kabuktaki diğŸer dokulara pektin denilen bir maddeyle bağŸlıdır. OlgunluğŸa erişŸen keten bitkisinin hasadı, kesilmeden topraktan elle yolunarak yapılır. Kökler bir tarafa saplar bir tarafa olmak üzere demetler haline getirilir. Tarlada kurumaya bırakılan keten, üzerindeki yapraklar kuruyup döküldükten sonra, yine tarlada birbirine çatılarak, beşŸ ile yedi gün süreyle kuruma işŸlemi devam ettirilir. Bu bekleme süresi sonunda kendi saplarıyla bağŸlanarak oluşŸturulan keten demetleri harmana getirilerek sırayla serilip kurumaya bırakılır. Tohumlarından ayırmak için yivi denilen silindir şŸeklindeki taşŸ bir aletle ve öküzler yardımı ile üzerinden geçilir. Keten liflerinin yapışŸık olduğŸu dokulardan ayırmak için derede ıslatılarak çürütme işŸlemi uygulanır. Yedi gün bekletilen lifler, dereden çıkartıldığŸında yabancı maddelerden uzaklaşŸtırılmışŸ olur. Harmana getirilen keten demetleri kurutularak tokmak denilen odundan yapılmışŸ bir aletle dövülür. Dövme işŸlemiyle keten bitkisinin içindeki odunsu parçaların kırılması sağŸlanır. Sonrasında keten demetleri tutamlanarak (bir avuç içerisine sığŸacak kadar) mengenez denilen aletten geçirilir. Mengenez’de keten lifinin içindeki odunsu parçalar temizleninceye kadar işŸlem yapılır. Bu odunsu parçalara keçin denir. Mengenezden çıkan keten lifleri yivi tarağŸı denilen tarakla taranır ve iki parça halinde birbirine dolanarak burmalar oluşŸturulur. Tokmakla dövülen burmaların yumuşŸaması sağŸlanarak tekrar yivi tarağŸı ile taranır. Taranan lifler çıkrık yardımı ile büküm verilerek iplik haline getirildikten sonra ılgıdır denilen çatal bir sopaya dolanarak çile haline getirilir. Çileler kül ile 4-5 saat kazanlarda kaynatılarak ipliğŸin beyazlaması sağŸlanır. Kaynatılma sonra kurumaya bırakılan çilelere ipliklerin tüylenmesini önlemek ve dokumada kolaylık sağŸlamak için çirişŸ yada haşŸıllama denilen işŸlemler yapılır. Bu işŸlem sırasında düğŸümlenip karışŸan iplikleri ayırmak için çileler, kelebe denilen tahtadan yapılmışŸ aletlere geçirilir. Ilgıdır yardımı kelebedeki ipler, zincir atılarak kazıklardan toplanır. Yücüler ve taraktan geçirilerek düzen denilen el tezgahına yerleşŸtirilir. KumaşŸın boyuna olan ipliklerine çözgü ipliğŸi, enine olan ipliklerine atkı ipliğŸi denir. Bu uzun ve kademeli süreç sonunda yapılan iplikler Kandıra Bezi’nin çözgü ipliğŸini, pamuk ipliğŸi ise atkı ipliklerini oluşŸturur.
 
Keten iplerinin ekiminden itibaren yapılan bu zor ve meşŸakkatli işŸlemlerden sonra kumaşŸın dokunması işŸlemidekendine özgü ve zordur. Dokuma tezgahında dokunan kumaşŸın sıklaşŸmasını ve ipliklerin üzerindeki çirişŸi (HaşŸıl) gidermek için kumaşŸ dokunduktan sonra yıkanır. Bütün bu işŸlemlerden sonra el emeğŸi ile dokunan bu kumaşŸlar gerek tekstilde, gerekse el işŸlemelerinde kullanıma hazır hale gelmişŸtir.
Kandıra’daki keten dokumaları, ipliğŸinin özelliğŸine göre temelde kalın ve ince olmak üzere ikiye ayrılır. Kalın dokumalar, Çöp-kıtık ipi dokumalarıdır ve dokumalardan çuval, yaygı bezi gibi ürünler  elde edilir. İnce bez dokumalarının ipliklerine, desenlerine ve karışŸtırıldığŸı diğŸer dokuma ipliğŸi cinslerine göre farklı çeşŸitleri vardır. Bunlar;  yalıngat, çezme, üskülü-idare, kirli dudu  gibi adlar alır. 

Kandıra bezi, kundak bezinden, kefen bezine kadar hayatın tamamında kullanılan bir üründür. Bu kumaşŸtan gömlek, iç çamaşŸırı, hırka, gelinlik, elbise, şŸalvar, yatak-yorgan çarşŸafı, yastık kılıfı, sedir örtüleri, masa ve minder örtüleri, perdeler, kilimler, sofra puğŸları gibi ürünler yapılır.  Ketenden dokunarak yapılan Kandıra Bezinin diğŸer bir özelliğŸi ise çeşŸitli ip ve sim kullanılarak üzerine yapılan işŸlemelerdir.
Günümüzde Kandıra ve yakın köylerde keten ekimi az da olsa devam etmektedir. DiğŸer yandan önceden dokunmuşŸ sandıklarda saklanan bezler artık gün yüzüne çıkmışŸ, modern hayatın getirdiğŸi bir çok üründe keten bezleri malzeme olarak kullanılmaya başŸlanmışŸtır. Meslek Liseleri el sanatları bölümlerinde Kandıra Bezinden el işŸlemeleri yapılarak çıkan ürünler sergilenmektedir.             
                                        
                                                                                         recepkokturk@gmail.com

About author

BUNLARDA İLGİNİ ÇEKEBİLİR

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *