AIZANOI:Yaşanmışlığın Dayanılmaz Hafifliği

AIZANOI:Yaşanmışlığın Dayanılmaz Hafifliği

Dünyada Zeus adına yapılmış olan tapınakların en sağlamı, en harikası, en büyüğü nerede olabilir? İnsan uygarlıklarının aklına gelen ilk borsayla, antik tiyatrolarla, tapınaklarla, kralların soylu armalarının kazındığı sütunlu yollarla gergef gibi örülmüş antik kent uzakta değil. Sonu olan bir yaşamda sonsuz nasıl olunur?
Kadim Roma, kökleşmiş geleneğiyle başarı örneklerini, pek çok yere, fakat en fazla Ege’nin bire bin veren verimli topraklarına serpiştirmiş. Modern çağın vazgeçilmez sembollerinden olan borsanın, ilk kez bu topraklarda nasıl keşfedildiğini de anlatacağım öykü, bir antik kent masalı…

Bir varmış, bir yokmuş…

İsa’dan önce 3000. Ege’nin bahçeleri. Erato, Penkalas ırmağının yukarı kesiminde, tanrıça Meter Steunene’nin kutsal mağarası civarında yaşayan Friglerin su perisiymiş. Dokunduğunu suya, inciye çeviren, parmakları ipekten bir halk kahramanıymış. Bu su perisi Erato ile efsanevi kral Arkas’ın birleşmesinden Azan dünyaya gelmiş. Azan’ın çocukları, Aizanitisler, Aizanoi antik kentinin ilk kurucuları olmuş…

İnsanın ‘neden’ sorusunu tatlı cevaplarla yatıştıran masallar düşüncemde uçuşurken, yolculuklarımda hiç de böyle bir âdetim olmamasına rağmen, ‘Aizanoi’ yazan kahverengi tabela, ilgimi çekiyor. Gittikçe daralan, asfalttan şoseye dönüşen yola dönüyorum. Biraz ilerleyince kararmış olduğu halde görkeminden pek bir şey yitirmemiş belli belirsiz bir siluet halinde sütunlu bir yapı gözüme ilişiyor. Yaklaştıkça yolun sol tarafındaki bu yapının bir tapınak olduğunu ayrımsıyorum. Diğer tarafta dikilitaş’a benzer yapılar, antik tiyatronun taş iskemlelerini görüyorum. Aslında Denizli’den İstanbul’a dönüyorum. Fakat yol üzerinde, Kütahya’dan geçerken Çavdarhisar ilçesinde kendimi birdenbire bir antik kentin, Aizanoi’nin içinde buluveriyorum.

Aizanoi atik kentinin kökenini araştırırken su perisi ile kralın öyküsüne inanmak durumunda kalıyorum. Zeus Tapınağının çevresinde yapılan kazılarda M.Ö. 3000 yıllarına ait yerleşme tabakaları çıkmış. Efes’le aynı yüzyılda kurulmuş, bir anlamda Aizanoi ile Efes yaşıt kentler denilebilir. Ancak kesin kentleşme bulgularına 1. Yüzyılın sonlarına doğru rastlanılmakta. Roma İmparatorluğu döneminde, tahıl, şarap ve yün üretimi sayesinde zenginleşmiş. Erken Bizans döneminde (M.S.395) Piskoposluk merkezi iken 7.yüzyıl’dan itibaren önemini yitirmiş. Selçuklu döneminde Çavdar Tatarları tarafından üs olarak kullanılmış (13.yy), bu yüzden Çavdarhisar adını almış.

Dünyanın ilk borsası

Gökyüzüne doğru uzanan, yüksek taşın üzerinde, roma dilinden olmayan, fakat pek Yunancaya da benzetemediğim bir dil ve harflerle yukarıdan aşağı doğru yazılar iniyor. Öğreniyorum ki; Günümüzden yaklaşık 1750 Yıl önce inşa edilen  Aizanoi Binasında borsa işlemleri yapılmış. Gördüğüm, Roma İmparatoru Dioeletianus’un enflasyonla mücadele amacıyla hazırladığı mal satış bedelleri taş bloklar üzerindeki duyurusuymuş. İşte birkaç örnek:

Ürün.
Birim.
Fiyat.

Tahıl.
Kuru Madde Ölçeği 17.51 Litre.
100 Dinar.

Arpa.
Kuru Madde Ölçeği 17.51 Litre.
60 Dinar.

Çavdar.
Kuru Madde Ölçeği 17.51 Litre.
60 Dinar.

Piesum Şarabı.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
30 Dinar.

Yerli Şarap.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
8 Dinar.

Birinci Kalite Yağ.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
40 Dinar.

En İyi Kalite Bal.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
40 Dinar.

Sığır Eti.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
8 Dinar.

Koyun Eti.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
8 Dinar.

Tavuk.
1 Çifti.
60 Dinar.

Kuru Peynir.
1 Çifti.
12 Dinar.

Kurutulmuş Soğan.
Her Bir İtalyan Kilesi.
50 Dinar.

Taze Soğan.
25 Tanesi.
4 Dinar.

Sarımsak.
Her Bir İtalyan Kilesi.
60 Dinar.

Salamura Zeytin.
40 Tanesi.
4 Dinar.

Kuru Üzüm.
Her Bir İtalyan Kilesi.
8 Dinar.

Koyun Sütü.
Roma Ölçüsü 0.347 Litre.
8 Dinar.

Taze Peynir.
Her Bir İtalyan Kilesi
8 Dinar.

Bir işçinin Yövmiyesi.
Azığıyla birlikte (Günlük.)
25 Dinar.

Araba İmalatçısı.
Azığıyla birlikte (Günlük.)
50 Dinar.

Demirci.
Azığıyla birlikte (Günlük.)
50 Dinar.

Berber.
Azığıyla birlikte (Müşteri Başına.)
2 Dinar.

Terzi.
Küçük Boy Başlıklı Palto.
20 Dinar.

Öğretmen.
Çocuk Başına (Aylık.)
200 Dinar.

Kadın ve Erkek Köle.
16 Yaşından büyük.
30.000 Dinar.

Kadın ve Erkek Köle.
16 Yaşları arasında.
15.000 Dinar.

Eşek Ücreti.
1 Adet.
15.000 Dinar.

At Ücreti.
1 Adet.
90.000 Dinar.

(Kaynak: Ekonomik Forum, 2003)

Zeus Tapınağı’nda yaşanmışlık

Onlarca tarihi filme ev sahipliği yapabilecek zengin dekoruyla Zeus tapınağı, yapılışının üzerinden geçen binlerce yıla karşın dimdik ayakta duruyor. Göze çarpacak kadar yüksekçe bir tepenin üzerine konumlandırılmış. Yüksek dikey işlemeli, kabartmalı, yontma süslemeli, ak sütunları, üst bölümlerine doğru griye çalıyor, kararıyor. Bir bölümü yıkılmış, yan yatmış. Yanıbaşında mezar başları özenle inceden inceye tasarlanmış gömütler, lahitler dünya durdukça daima kalacakmışçasına yan yana dizilmiş. Gerçekten görülmeye, hissetmeye, değer. Tapınağın eteklerine gömülü yaşanmışlık, hayatı ve ölümü yeniden düşündürtüyor.

Sütunlu Cadde’de yürümek

Çevresine belli aralıklarla sütunlar diktirilmiş antik çağ caddesinde yürümek, egzotik tatlar bırakıyor. Hemen ileride büyükçe bir ceylan kabartması görüyorum. Bu da neyin nesi? Aizanoi, Frigya’ya bağlı bir şehir ve Frig kralının arması ceylan motifi, belirgince caddenin ortasına işlenmiş. Binlerce yıl önce yapılan böyle bir kabartmanın bugüne kalışı gerçekten çok şaşırtıcı. Sütunlu cadde tapınaktan, şehrin ana köprüsünden geçerek şehir dışındaki Meter Steunene Kutsal Alanı’na giden törensel yolunun bir parçasıymış.

Hâlâ kullanılan antik köprüler

Antik dönemde iki yakayı birbirine bağlayan 4 köprüden 2’si bugün bile geçişe hizmet ediyor. Üzerinden geçtiğim köprü meğer iki bin yıllıkmış! Yaya geçidi amaçlı kullanılan alçak ahşap köprü ile kemerli köprü yıkılmış olup, beş kemerli taş köprü günümüze dek korunagelmiş. Şehrin ana köprüsü olan bir diğer beş kemerli köprü ise şimdi de şehrin bütün trafik yükünü taşıyor. Arkeologlar köprü korkuluğunun bir kaidesi üzerindeki yazıttan açılış merasiminin M.S. 157 yılının Eylül ayında yapıldığını öngörüyor. Köprünün önünde sergilenen yazıt ve kabartmalı iki korkuluk taşında köprüyü bağışlayan M. Apuleius Eurykles’in deniz yolculuğu (İmparator Hadrian tarafından kurulan Panhellenion denilen Hellen Birliği’nde, M.S.153-157 yılları arasında Aizanoi’yi Atina’da temsil etmiştir) tasvir ediliyor.

Stadyum ve Tiyatro Kucak Kucağa

Antik tiyatronun taş basamaklarının bir bölümü yerlerinden oynasa da önemli kısmı ayakta. Akustiği iyi, birkaç şarkı denemesi yapıyorum, karşıdan pürüzsüz biçimde duyulabildiğini doğruluyorum. Stadyum ve tiyatronun ayrı ayrı sosyal organizasyon alanı olarak özgülenmesi dikkat çekici. Aizanoi’deki stadyum-tiyatro kombinasyonunun dünyada benzeri yok. 20.000 kişilik tiyatro ve 13.500 kişilik stadyum, yaklaşık 100.000 ile 120.000 olduğu tahmin edilen Aizanoi Antik Kenti’nin o dönemin önemli yerleşim yerlerinden biri olduğunun göstergesi. Stadyumun tiyatroya bakan cephesi mermer kaplı bir duvarla sınırlı. Bu aynı zamanda tiyatro sahnesinin de arka tarafının kaplaması oluyor. Mermer parçaları stadyumun kuzeyinde rahatça görülebiliyor. Bu cephe duvarının alçak kaidesi Dor denilen bir düzenle dekore edilmiş. Pencereli ilk kat üzerinde büyük kemer açıklıklı yüksek Attika katı geliyor.

Ummadığım bir şekilde karşıma çıkıveren Aizanoi’den ayrılırken ölümlü insanları sonsuzlaştıran ölümsüz eserlerin üzerimde bıraktığı görsel zevk ile yaşanmışlığın dayanılmaz güzelliği ruhumda kalıcı izler bırakarak arkada kalıyor…

f.turinay@gmail.com

Tagged with:

About author

BUNLARDA İLGİNİ ÇEKEBİLİR

Leave a reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *